Zazalar Kimdir?

Zazalar Kimdir?

“Kim bu Zazalar? Zazalar nereden gelmişler? Zazalar Türk mü? Zazalar Kürt mü? Zazalar Fars mı? Zaza dili nasıl bir dildir? Zazaca Kürtçenin bir lehçesi mi? Zaza nedir kime denir? Tevrat’ta Zazalar’dan bahsedilmiş mi? Tarihi Deylem bölgesi ile Zazalar arasında nasıl bir bağ vardır?” gibi onlarca soru akıllarda cevap bulmayı beklemekte. Bu yazımızın Zazaların etnik kökenine ışık tutacağı kanaatindeyiz.

Zazalar Kimdir ve Kökenleri Nereye Dayanmaktadır?

Zazalar’ın kökeninin nereye dayandığı ile ilgili bir çok teori vardır. Bir görüşe göre “Zazalar Kürttür,” diğer bir görüşe göre Sasaniler’in soyundan gelen bir halktır, diğer bir görüş ise “Zazalar’ın Türk olduğu,” yönündeki iddialardır.

Yukarıdaki iddialara geçmeden önce Zazaların Türkiye’de ki nüfusları ve yerleşim bölgelerine değineceğiz. Zazalar, Türkiye’nin doğusunda, ağırlıklı olarak Tunceli, Elazığ, Bingöl, Siverek, Diyarbakır’ın Merkez ve kuzey ilçeleri , Erzincan, Adıyaman’ın Gerger, Muş’un Varto ve Bitlisin Mutki ilçelerinde yaşayan, İran’ın antik Deylem bölgesinden Buveyhiler Devleti devrinde İran’ın merkezi kentlerine göçen, özellikle 13. yy’da ise Moğol baskısı sonrası dalgalar halinde Anadolu’ya göç eden bir halktır.

Türkiye’de ki nüfusları kesin olmamakla birlikte 4 milyon civarında olduğu tahmin edilmektedir.

Zaza Kelimesinin Kökeni

Zaza kelimesinin ne anlama geldiği konusunda da kesin bir yargıya varılmış değildir. Bu konudaki iddialar da şöyledir. Zaza kelimesini Sümerler’e, Tevrat’a, Bihustun Anıtında geçen Zazana kelimesine dayandıranlar vardır. Ancak bunların günümüz Zazalarıyla olan bağı bilimsel bir temele dayanmamaktadır. Bu iddiaların yanında Sasanilerin kurucusu olan Sasa’ya dayandıranlar da vardır. Bu iddianın da bilimsel olduğuna dair ciddi bir veri yoktur.

Günümüz Zazalar’ını ifade eden ilk kullanım 14. yy’a dayandırılmaktadır. Bir şecerede geçen “kabileyi Zaza” tabiri ile Kaygusuz Abdal’a ait olduğu iddia edilen bir şiirde geçen Zaza tabiri, günümüz Zaza kavramının ilk kullanım örnekleri olarak kabul edilebilir. 10. yy da Van Gölünün güney kısmına tekabül eden coğrafyaya bir dönem “Zawzan” denmiştir. Zawzan kelimesinin Zaza kelimesine fonetik açıdan benzerliği, Zaza kavramının ilk ortaya çıkış yeri olarak orayı göstermektedir. Ancak Zawzan kelimesinin Sason ismini çağrıştırıyor olması bu tezin de güvenilirliğini azaltmaktadır.

Yukarıdaki iddiaların yanında Zaza kelimesinin, Vaspuragan Ermeni bölgesinde (Van Gölü’nün Doğusu) kullanılan bir kavram olduğu, Zaza kavramının bu kullanımdan doğduğunu iddia eden görüşlerde vardır. Ancak Zaza kelimesinin kökeni nereye dayandırılırsa dayandırılsın, Zaza kelimesinin kullanımı etnik kimlik belirtmeden çok konuşulan dile atfen kullanıldığını düşündürmektedir.

Bu fikrin iki temel dayanağı bulunmaktadır. İlki, kimi Osmanlı kayıtlarında Zazalar’ı tanımlamak için kullanılan “Zaza dilini konuşanlar” tabiri iken bir diğeri, Muş (Varto) Zazalar’ının kendilerini etnik olarak Dımli, dil olarakta Zaza olarak adlandırmalarıdır.

Zazaların Asıl Adı ve Zazaların Kurduğu Devletler

Zazaların asıl adı Delemi/Dılımi’dir. Konuştukları dil ise Delemki, Dılimki’dir. Bu ad, göçtükleri Deylem bölgesinin mirasıdır. Anayurtlarından ayrıldıktan sonra, kimi komşu halklar onlara Zaza, Kırd, Dımli gibi isimler vermişlerdir. Günümüzde ise yaygın olarak Zaza ismi kullanılmaktadır.

Büveyhoğulları Devletine ait altın para

Şii Buveyhi Devleti ve bölünmesi sonrasında kurulan ardıl devletler Zaza’lar tarafından kurulup yönetilmiştir. Moğol istilasından kaçan Zazalar, Anadolu’nun içlerine kadar gelmişlerdir.

Zazalar Nereden Gelmişlerdir?

Günümüzde Zazalar arasında en popüler sorulardan bir tanesi “Zazalar nereden gelmişlerdir,” sorusudur. Bu sorunun cevabını merak eden okurlarımızın bu makale ile bir nebzede olsa tatmin olacaklarını ümit etmekteyiz.

Zazalar, Hazar denizinin güney batı kıyılarında bugünkü Gilan, Mazandaran coğrafyasına “antik Deylem coğrafyasına” tekabül eden dağlık alanlarda yaşamaktaydılar. İslamın İran coğrafyasına girmesi kolay olmuşken Deylem bölgesine girmesi çok sonra olmuş ve Şiilik inancını benimseyerek İslamla tanışmışlardır. Buveyhi Devletinin kurulması ile Deylem’den İran şehirlerine inen Zaza halkı, Moğol istilasına kadar Fars dil ve kültüründen etkilenmişlerdir.

Moğolların batıya hareketini duyan diğer halklar gibi Zazalarda o dönemde Anadolu’ya doğru ilerlemiş ve anavatanlarına olan mesafe kapanmayacak kadar artmıştır. Bu ayrılış ve kopuş her ne kadar büyük olsa da akrabaları olan Taliş, Gilak ve Mazandaran halkları ile olan kelime benzerliklerini kaybetmemişlerdir.

Zaza Dili ve Zazaca Dilinin Özellikleri

Zazalar, kendilerini Zaza, Dımli, Delemi, Dılimi, Kırd gibi isimlerle adlandırırlar. Zazaların konuştuğu dile yöreden yöreye Zazaki, Kırdki, Delemki denmektedir.

Zazaca, Hint İran Dil Ailesinin Kuzey Bati İrani Dilleri içerisinde yer alır. Merkez, Güney ve Kuzey lehçeleri vardır. Kuzey lehçesi, Erzincan, Tunceli, Bingöl’ün Kiğı ve Muş’un Varto ilçelerinde konuşulur. Merkez lehçesi Bingöl, Palu ve Diyarbakır’da konuşulmaktadır. Güney lehçesi ise Siverek, Gerger bölgelerinde konuşulmaktadır.

Zazaca, sahip olduğu kelime ve gramer yapısı itibariyle Doğu İrani bir dil iken, sonrasında Batı İrani bir özellik kazanmıştır.

Kimi bilim adamları Zazaca ile Partça arasında ciddi bir benzerlik olduğu görüşündedir. Ayrıca Doğu İrani bir dil olan İskit dili ile Zazaca arasındaki kelime benzerliği şaşkınlık vericidir.

Yukarıdaki bilgiler dışında Zazaca’nın en ilginç özelliklerinden bir tanesi de Avesta dili ile olan yakınlığıdır. Bunu, aşağıdaki kelime örnekleriyle açıklamaya çalışalım.

Kar(yağış şekli), Avesta dilinde vafra, Zazaca’da Vor, Kürtçe ve Farsça da berf; Avesta’da rüzgar vata, Zazaca’da va, Kürtçe ve Farsça’da ba- bad; ateş, Avesta’da atar, zazaca’da adır, Kürtçe’de agir, Farsça’da ateş; Avesta’da geçen Homa meleği, Zazaca’da Tanrı olarak kullanımına devam etmekte; Avesta’da yağmur, var iken, zazaca’da varan, Kürtçe ve Farsça’da baran; kurt, Avesta’da vehrka, Zazaca’da verg, Kürtçe’de gurg, Farsça’da gorg’dur. Bu tarz kelime örnekleri arttırılabilecekken, Zazaca’nın ilintili olduğu bir diğer dil ise Eski Hint Dili olan Sanskritçe’dir. Homa eski Hint Dilinde Soma iken, Bereket Tanrısı ise Varuna’ydı (Zazaca’da yağmur Varan demek).

Zazaca; Kürtçe, Talişi, Gilaki, Gorani gibi dillerle birçok ortak kelimesi vardır. Bir kaç örnek vermek konunun anlaşılması açısından faydalı olacaktır.

Zazaca                                 Talişçe                                 Türkçe

Vin                                        vin                                         görmek

Vaj                                        vac                                         söylemek

Vor                                       Vo/vor                                 kar

Varun                                  varan                                    yağmur

Verg                                     verg                                      kurt

Çım                                       çım                                        göz

Ma                                        ma                                         anne

Pi                                           pi                                           baba

Ke                                         ke                                          ev

Ber                                        ber                                        kapı vb. bir çok örnek vermek mümkündür.

Deylem Kelimesinin Tarihi Kayıtlardaki Yeri

Deylem kelimesi ilk MÖ 1.yy da Bizanslı tarihçiler tarafından kayda geçirilmiştir. 7.yy’dan itibaren ise Ermeni tarihçiler tarafından kayda geçirilmiştir.

Bu makalemiz sonrasında, Zazalar Kürttür veya Zazalar Türktür söylemlerinin ciddiye alınamayacağının görülmüş olduğu kanısındayız.

Ayrıca, Zazaca’nın İskit dili ile benzerlikleri için tıklayınız.

Kaynak: http://www.iranicaonline.org/articles/dimli

Zazalar Kimdir?

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.